Dar Mükellef Kurumlara Yapılan Ödemelerde Vergi Kesintisi: Tespit ve Uygulama Süreci
Dar mükellef kurumlara yapılan ödemelerde vergi kesintisi, uygulamada çoğu zaman bir oran sorusu olarak ele alınmaktadır. Oysa Kurumlar Vergisi Kanunu’nun (KVK) 30’uncu maddesi, oran uygulanmadan önce bir dizi tespit yapılmasını gerektirmektedir.
Karşı tarafın dar mükellef olması tek başına kesinti yapılacağı anlamına gelmemektedir. Ödemenin tutarına veya şekline bakmak da yeterli değildir. Önce ödemenin niteliği, dar mükellef kurumun Türkiye’deki faaliyet yapısı ve elde edilen gelirin bu faaliyetle bağlantısı belirlenmelidir.
Bu yazıda karşı tarafın dar mükellef olduğu kabul edilerek sonraki adımlar ele alınmıştır. Sorulması gereken soru “Dar mükellef kuruma ödeme yapıldı mı?” değildir. Asıl sorular şunlardır: Ödeme hangi gelir unsuruna ilişkindir? Kurumun Türkiye’deki faaliyet yapısı nedir? Gelir bu faaliyetle bağlantılı mıdır?
- Vergi Kesintisi Hangi Durumda Gündeme Gelmektedir?
KVK 30’a göre kesintiyi, maddede sayılan kazanç ve iratları dar mükellef kuruma nakden veya hesaben ödeyen ya da tahakkuk ettiren yapmaktadır. Avanslar da bu kapsama girmektedir. Kesinti, Tebliğ’in 30’uncu bölümüne göre gayri safi tutar üzerinden hesaplanmaktadır. Kesilmesi gereken vergiyi ödeyen taraf üstlenmişse, kesinti ödenen tutar ile üstlenilen verginin toplamı üzerinden yapılmaktadır. Yapılan kesintinin de kayıt ve hesaplarda ayrıca gösterilmesi gerekmektedir.
Burada “hesaben ödeme” kavramı özellikle önemlidir. Uygulamada, fiilen para çıkışı olmadığı sürece kesintinin de doğmadığı düşünülebilmektedir. Oysa Kanun kesintiyi yalnızca nakden yapılan ödemeye bağlamamıştır. Ödeyeni hak sahibine karşı borçlu duruma getiren her kayıt ve işlem hesaben ödeme sayılmaktadır. Dar mükellef kuruma henüz para gönderilmemiş olsa bile, örneğin fatura deftere kaydedilmişse hesaben ödeme gerçekleşmiş olabilir. Bu durum kesinti yükümlülüğünün doğduğu anı da etkilemektedir.
- Önce Ödemenin Niteliği Belirlenmelidir
Dar mükellef kuruma yapılan ödemenin kesintiye tabi olup olmadığını belirlemede ilk adım, ödemenin gerçek mahiyetini ortaya koymaktır.
Aynı işlem sözleşmede veya faturada “hizmet bedeli”, “kullanım bedeli”, “lisans bedeli”, “faiz” ya da başka bir adla yer alabilir. Kesinti bakımından belirleyici olan bu ad değil, ödemenin gerçekte neyin karşılığı olduğudur. Bu nedenle ödeme yapılmadan önce sözleşme, fatura, ödemeye dayanak belgeler ve işlemin fiili niteliği birlikte incelenmelidir. Hizmet bedeli olarak gösterilen bir ödemede gerçekten hizmet ifa edilip edilmediğine, gayrimaddi hakka ilişkin bir ödemede hangi hakkın kullanımına, devrine ya da temlikine ait olduğuna bakılmalıdır. Faiz ve benzeri finansal ödemelerde de ödemenin hangi ilişkiden doğduğu belirlenmelidir.
Bu tespit önemlidir, çünkü gelir unsuru kesinti oranını da belirlemektedir. Tebliğ’in 30.4 bölümünde kesintiye tabi kazanç ve iratlar tek tek sayılmış, oranlar da Bakanlar Kurulu Kararı’na (2009/14593 ve sonraki değişiklikleri) göre belirtilmiştir. Başlıca kalemler şunlardır:
| Gelir unsuru | Tebliğ’de belirtilen oran |
| Birden fazla takvim yılına yaygın inşaat ve onarım işlerine ilişkin hakedişler | %3 |
| Serbest meslek kazançları | %20 (petrol arama faaliyetleri: %5) |
| Gayrimenkul sermaye iratları | %20 (finansal kiralama kapsamındaki faaliyetler: %1) |
| Telif, imtiyaz, ihtira, işletme, ticaret unvanı, marka ve benzeri gayrimaddi hakların satış, devir ve temliki | %20 |
| Alacak faizleri | Genel oran %10 (bazı krediler ve mal tedarikinden doğan vade farkları için farklı oranlar) |
| İnternet ortamında verilen reklam hizmetleri | %15 |
| Dar mükellef kurumlara dağıtılan kâr payları | %15 |
| Ana merkeze aktarılan tutarlar | %15 |
- Dar Mükellef Kurumun Türkiye’deki Faaliyet Yapısı İncelenmelidir
Gelir unsuru belirlendikten sonra dar mükellef kurumun Türkiye’deki faaliyet yapısına bakılmalıdır. Burada yalnızca işyeri veya daimi temsilcinin bulunup bulunmadığı yeterli bir ölçüt değildir. Gelirin bu yapı aracılığıyla yürütülen ticari veya zirai faaliyetle bağlantılı olup olmadığı da incelenmelidir.
Tebliğ’in 30.3 bölümüne göre sonuç şöyle ortaya çıkmaktadır:
- KVK 22 uyarınca, Türkiye’de işyeri veya daimi temsilcisi olan dar mükellef kurumun kazancı tespit edilirken, aksi belirtilmedikçe tam mükellef kurumlara ilişkin hükümler uygulanmaktadır. Bununla birlikte KVK 30’da bazı gelirler için ayrıca kesinti öngörülmüştür.
- Kurumun Türkiye’deki işyeri veya daimi temsilcisi aracılığıyla yürüttüğü ticari veya zirai faaliyetle bağlantılı olarak elde ettiği bazı gelirler bakımından KVK 30 kapsamında kesinti yapılmamaktadır. Buna karşılık, KVK 15 kapsamında kaynakta kesintiye tabi tutulan belirli gelirler bu kapsamda değerlendirilmemektedir. Dolayısıyla bu gelirler bakımından, gelirin Türkiye’deki işyeri veya daimi temsilci aracılığıyla yürütülen faaliyetle bağlantılı olması kesinti yapılmasına engel olmamaktadır. Kâr payları, mevduat faizi gibi bu kapsamda değerlendirilen gelirler ile dar mükellef kooperatiflere ait taşınmazların kiralanması karşılığında yapılan kira ödemeleri bu çerçevede ele alınmaktadır.
- Kurumun Türkiye’de işyeri veya daimi temsilcisi hiç yoksa, ya da var olsa bile gelir bu işyerlerinde yürütülen ticari faaliyetle bağlantılı değilse, söz konusu gelirler üzerinden kesinti yapılmaktadır.
- Gayrimaddi hakların satış, devir ve temliki karşılığında yapılan ödemelerde ise gelirin ticari veya zirai kazanca dahil olup olmadığına bakılmaksızın kesinti yapılmaktadır.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, KVK 15 ve KVK 30’un aynı ödeme üzerinden iki ayrı kesinti yapılmasını öngören hükümler olarak değerlendirilmemesidir. KVK 15 kapsamında kaynakta kesintiye tabi tutulan belirli gelirler, işyeri veya daimi temsilci nedeniyle KVK 30 kapsamında kesinti dışında bırakılan gelirler arasında sayılmamaktadır. Başka bir ifadeyle, söz konusu gelirlerde işyeri veya daimi temsilcinin varlığı kesinti yapılmasına engel oluşturmamaktadır.
Tebliğ bunu bir örnekle açıklamaktadır. Yabancı bankaların Türkiye’deki şubelerinin bankacılık faaliyeti kapsamında elde ettiği kazanç ve iratlardan KVK 30’a göre kesinti yapılmaz. Aynı bankanın şube dışında elde ettiği ve bankacılık faaliyetine dahil olmayan gelirlerden ise kesinti yapılır. Dolayısıyla işyeri veya daimi temsilci incelemesi “var” veya “yok” şeklinde iki seçenekli bir kontrol değildir. Aynı kurumun farklı gelirleri farklı sonuçlara bağlanabilmektedir.
Uygulamada ödeme yapan taraf, karşı kurumun Türkiye’de işyeri veya daimi temsilcisi bulunup bulunmadığını her zaman bilememektedir. Tebliğ bu durum için açık bir kural koymuştur: bilinmiyorsa kesinti yapılması gerekmektedir. Bu nedenle faaliyet yapısına ilişkin bilgi, ödemeden önce, sözleşme ve fatura aşamasında edinilmelidir.
KVK 30’un yedinci fıkrası uyarınca ayrıca belirli ülkelerde yerleşik veya faaliyette bulunan kurumlara yapılan ödemeler bakımından özel bir kesinti düzenlemesi bulunmaktadır. Bu nedenle ödemenin yapıldığı veya kurumun yerleşik ya da faaliyette bulunduğu ülkenin de ayrıca kontrol edilmesi gerekir. Kesintinin kapsamı ve istisnaları Tebliğ’in 30.5 bölümünde ayrıca düzenlenmiştir.
- Değerlendirme İç Mevzuatla Sınırlı Bırakılmamalıdır
Ödemenin niteliği ve kurumun Türkiye’deki faaliyet yapısı belirlendikten sonra KVK 30 kapsamında kesinti yükümlülüğü ortaya konulmalıdır. Uluslararası işlemlerde değerlendirme bununla bitmemektedir. Türkiye ile kurumun mukim olduğu ülke arasında yürürlükte bir Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması (ÇVÖA) varsa, anlaşma hükümleri de ayrıca incelenmelidir.
ÇVÖA incelemesi, KVK 30 değerlendirmesinin yerini almaz. İç mevzuata göre yapılan tespitin ardından ayrıca yapılması gereken bir kontroldür. Anlaşma incelemesinin sağlıklı yapılabilmesi için de ödemenin gerçek mahiyeti ve kurumun Türkiye’deki faaliyet yapısı doğru belirlenmiş olmalıdır. Somut olayda ilgili ÇVÖA hükümleri ayrıca kontrol edilmelidir.
Sonuç
Dar mükellef kurumlara yapılan ödemelerde vergi kesintisini yalnızca bir oran hesabı olarak görmek, sürecin önemli bir bölümünü gözden kaçırmak anlamına gelmektedir.
Bence burada asıl mesele, ödeme yapılmadan önce doğru soruların doğru sırayla sorulmasıdır. Önce ödemenin gerçek mahiyeti ve KVK 30’da sayılan gelir unsurlarından biriyle ilişkisi belirlenmelidir. Sonra kurumun Türkiye’de işyeri veya daimi temsilcisinin bulunup bulunmadığı ve gelirin bu yapıyla bağlantısı incelenmelidir. Bu tespitlerin ardından kesinti yükümlülüğü ve oran netleşmekte, uluslararası bir işlem söz konusuysa ilgili ÇVÖA ayrıca kontrol edilmelidir.
Bu yaklaşım, vergi kesintisini ödeme anında yapılan bir muhasebe işleminden çıkarıp ödeme öncesinde tamamlanması gereken bir tespit sürecine dönüştürmektedir. Özellikle sözleşmenin imzalanması ve faturanın alınması aşamasında bu incelemeyi yapmak, sonradan doğabilecek kesinti sorumluluğuna karşı koruyucudur.
Mustafa Fırat AK